Bolsward 1940-145: inleiding

De komende tijd zal grote aandacht worden geschonken aan het feit dat 75 jaar geleden Nederland bevrijd werd van het juk der Duitse overheersing, de Tweede Wereldoorlog. Tegelijk is het dit jaar 80 jaar geleden dat de Duitsers Nederland binnenvielen.

Op verzoek van de redactie van het Bolswards Nieuwsblad zal ik proberen om deze oorlogsjaren met betrekking tot wat er gebeurde in Bolsward te verduidelijken. Daarbij is het uitgangspunt om niet de losse verhalen die de ronde deden en doen als basis te gebruiken, maar om diverse betrouwbare, schriftelijke en mondelinge, bronnen als leidraad te hanteren.

Deze bronnen staan vermeld in mijn boek 'Bolsward in Oorlogstijd' (2007), aangevuld met nieuwere gegevens. Daarmee hoop ik een feitelijke historie te beschrijven, op objectieve basis. Uitgangspunt voor mij is steeds geweest om in principe niet uit te gaan van een enkele bron, maar deze steeds te vergelijken met andere, met name die uit gemeentelijke en oorlogs- en politiearchieven, aangevuld met dagboeken en ooggetuigenverslagen en -verhalen.

Tonnie Siemonsma, die eerder al de foto's verzorgde bij een aantal van mijn boeken, is bereid om foto's ter beschikking te stellen. Daarvoor dank ik Tonnie zeer.

De periode voorafgaande aan de Duitse inval was in Bolsward een redelijke afspiegeling van de landelijke. De jaren '30 kenden grote armoede, waren zeer verzuild en de berichten uit Duitsland werden steeds onheilspellender. Ook in Nederland was het nationaal-socialisme in opkomst met de NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) als landelijke partij die het fascisme van Hitler propageerde. Ook in Bolsward kende deze fascistische stroming aanhangers. Op een inwonertal van ruim 6.800 stemde in 1935 2,2 % op deze partij (landelijk 7,98). Dat was in 1939, vlak voor de oorlog, 0,8 % (landelijk 4,22 %). Het aantal Bolswarders dat lid was van de NSB bedraagt ongeveer 15.

Dat betekent zeker niet dat daarmee de grens tussen 'goed en kwaad' was getrokken. Velen waren in die jaren ook lid van, bijvoorbeeld beroepsorganisaties die handelden vanuit fascistische overtuiging. Tijdens de oorlog waren verraders eveneens aanwezig binnen andere sociale en religieuze stromingen, terwijl sommige NSB'ers ook onderduikers herbergden. Leden van de NSB waren zowel middenstanders als werklozen. We komen daar verderop in deze serie nog op terug.

De verzuiling speelde een grote rol in het Bolsward van die tijd. In grote lijnen waren de stromingen de rooms-katholieken, de gereformeerden, de orthodox- en vrijzinnig hervormden, en de buitenkerkelijken. De doopsgezinde gemeente was relatief klein en in Bolsward woonden geen joden meer. Die scheidslijn tussen kerkelijken en niet-kerkelijken en, vooral, tussen de kerken onderling,zal tijdens de oorlogsjaren een belangrijke factor in gedragingen en opstelling van Bolswarders blijken te zijn. Ook daar kom ik nog op terug.

Het is goed om te beseffen dat armoe en werkloosheid een belangrijke drijfveer waren om, uit wanhoop vaak, Duitsland als een soort reddingsboei te zien: daar was de werkloosheid immers een stuk lager en werden voortdurend arbeiders gezocht voor met name de wapenindustrie? En, inderdaad, al voor de oorlog werkten Bolswarders in die fabrieken in Duitsland.

Al voor de komst van de Duitsers werd in de stad al propaganda gemaakt voor het nationaal- socialisme. De voorman van die beweging, de eigenaar van een sigarenwinkel in het centrum van de stad, Matthijs Eerdmans, liet weinig na om voor zijn overtuigingen uit te komen. Een op het oog aimabele man, vlotte spreker en met een behoorlijke invloed op het sociaal-culturele leven in de stad, wist vooral jongens te fascineren. Met grote verhalen en aantrekkelijke beloften heeft hij in de oorlog jongemannen zover weten te krijgen dat ze in Duitse dienst traden. Sommigen sneuvelden in Rusland, anderen kwamen gedesillusioneerd terug naar hun geboortestad. Ook was de rol van deze man als toehoorder bij kerkdiensten gevaarlijk. Verderop kom ik daar nog op terug.

Daarnaast waren er Bolswarders die, op basis van uiteenlopende redenen, volop meededen aan het verraden van medeburgers. Twee families Rijpma speelden, zoals we gaan zien, daarin een belangrijke rol. Daartegenover staan Bolswarders die al vroeg in de oorlog het verzet gingen organiseren. Waar dat ontstaat en wie behoorden tot die groep, later de NBS (Ned. Binnenlandse Strijdkrachten), gaan we ook zien.

Eveneens wordt aandacht besteed aan de rol van een zogenaamde Knokploeg die, zeer roekeloos, een Duitse onderofficier neerschoot bij de Snekerpoortsbrug, wat voor de zich terugtrekkende Duitsers aanleiding was een aantal mannen uit huizen vlakbij te halen en dezen te fusilleren aan de westkant van de stad. Dat speelde zich af vlak voordat Bolsward bevrijd was.

Opmerkelijk in Bolsward, en uniek voor Friesland, was de wijze waarop de burgemeester, Sipke de Jong, en het politiekorps handelden. Hoon en waardering volgde na de bevrijding. Deze hoogst merkwaardige gang van zaken licht ik verder toe.

De dag van de bevrijding veroorzaakte uiteenlopende gevoelens. Hoe de echte mensen van het verzet op die maandag van het volksfeest, we spreken dan over 16 april 1945, met verwondering en woede zagen hoe burgers waarvan ze wisten dat die een kwalijke rol hadden vervuld tijdens de bezettingsjaren voorop liepen bij de feestelijkheden. En hoe dezen al snel het voortouw namen in besturen en bij het organiseren van plechtigheden en herdenkingen, verbitterde bij al de vreugde over de bevrijding velen.

Eerst nog terug naar de tijd vlak voor de bezetting. In Bolsward ging het leven van alledag er relatief rustig aan toe. De plaatselijke krant kwam mondjesmaat met het wereldnieuws, meer met korte verslagen van plaatselijke activiteiten op het terrein van winkelovernamen, aankopen en, vooral, reclame voor het midden- en kleinbedrijf. Zo kunnen we lezen dat de slagerij van Bolta aan de Grote Dijlakker overgenomen wordt door Klaas Greydanus. Bolta betrekt dan de voormalige meubelfabriek van de Praamsma's aan Het Plantsoen. We kunnen lezen dat de steenbakkerij Zorgvlied stopt met werkzaamheden, dat de Koepel en het Theehuis nabij de Blauwpoortsbrug afgebroken worden en dat een tekening van gemeentearchitect Jan Postma van een nieuwe Blauwpoortsbrug overhandigd wordt aan de afscheidnemende burgemeester Sjerp Praamsma.

Kort daarop wordt de r.k. Sipke de Jong op 1 februari 1940 aangesteld als nieuwe burgemeester van de oude plattelandsstad Bolsward. Ondertussen is in de Kerkstraat een distributiekantoor geopend met als directeur Johannes Praamsma, de zoon van de toenmalige burgemeester. Rijksweg 43 (nu: A7) is grotendeels klaar, maar nabij Bolsward liggen nog enkele aan te leggen stukken. De notulen van de raadsvergaderingen melden niets over de dreiging van oorlog, evenmin als in de notulen van de sportverenigingen daarover iets te lezen valt. Wel zijn velen die dagelijks het nieuws volgen, bevreesd voor wat komen gaat; veel anderen leven hun leven als gewend. Wanneer op 3 september 1939 de oorlog uitbreekt, wordt geschokt gereageerd, maar de tendens is: net als in 1914 zal Nederland wel neutraal blijven. Een illusie, dus.

Volgende week zullen we zien hoe de Duitsers op zaterdagmiddag 11 mei 1940 Bolsward binnentrekken. We nemen kennis van de eerste oorlogsdagen, de eerste Bolswarder slachtoffers en de aanvankelijke schrik, die echter heel snel overgaat in een ogenschijnlijk geruststellend leven van alledag. Voor even.

Willem Haanstra.